Français | Occitan

Dins lo contèxte tumultuós de la Guèrra de Cent Ans (1337-1453), un senhor pirenenc, Gaston III comte de Fois e vescomte de Bearn (1331-1391) mena una accion politica e militara ambiciosa que mira a bastir un vertadièr Estat autonòm dels sieus vesins poderoses, los reis d’Anglatèrra, de França e d’Aragon. A subretot marcat sos contemporanèus per la riquesa e lo trelutz artistic de la sieuna cort que contribuiràn a bastir una legenda daurada a l’entorn de sa persona e que son influéncia se perlonga fins ara.

Bon letrat, amator de musica, administrator de tria, emplega la lenga oficiala de sos « païses » : l’occitan dins sa varianta bearnesa per la cort d’Ortès, lengadociana pel país de Fois e l’Albigés, e mestreja tanben un occitan literari eiretat dels trobadors. Un sègle après la Crosada contra los Albigeses e lo declin de la lirica dels trobadors, lo regne de Gaston Fèbus apareis coma una novèla edat fasta per l’escrich, las arts e la pensada en lenga occitana, emai, quand se fa autor el-meteis amb son Libre de la caça famós, ratifica la victòria del francés coma lenga de comunicacion dels eleits aristocratics en defòra de lors domenis.

Qual es Gaston Febus ?

Le comté de Foix et le Béarn au XIVe siècle

Aiçò es la geografia dels païses del comte Gaston Fèbus

Lo territòri sus lo qual regna Gaston Fèbus, dempuèi la mòrt de son paire e son accession al poder en 1343, s'estira per los vescomtats de Bearn, de l’actual departament dels Pirenèus Atlantics fins als departaments de las Lanas e de Gers ; e per lo comtat de Fois, del departament d’Arièja fins a l’Albigés (partida de Tarn e de la Nauta Garona) en Lengadòc. Se lo territòri es morcelat es tanben comprimit entre lo reiaume de França de Felip VI de Valés, las possessions de la corona d’Anglatèrra e de son rei Edoard III a l’oèst, e mai al sud, per lo reiaume de Navarra e la corona d’Aragon amb la quala parteja Andòrra. Aquela situacion explica que lo comte de Fois-Bearn renda omenatge a l’encòp al rei de França e al rei d’Anglatèrra.

Vassal dels comtes de Tolosa fins a lor fin de regne al sègle XIII, lo comtat de Fois se lèva contra l’invasion de la Crosada contra los Albigeses (1208-1229) e prend la defensa dels catars que benifícian dins lo país de la tolerància del poder comtal. Los comtes de Fois que foguèron de totes los combats contra las pretencions reialas devendràn un simbòl de la « resisténcia » miegjornala. Eiretièr de dos ensems de tradicion juridica diferenta : lo vescomtat de Bearn d’un costat, lo comtat de Fois de l’autre, Gaston III dich « Fèbus » saupèt impausar son autoritat per pervenir a un equilibri, e respectar dins lo meteis temps las libertats comunalas.

Las tèrras de Fèbus constituisson pas un « Estat Pirenenc » omogèn. S’agís d’una archipèla de senhorariás de las feudalitats e costumas diferentas. Es tanben lo cas sus lo plan geolinguistic. Construch a l’entorn de dos pòls, lo Bearn e lo comtat de Fois, lo territòri de Fèbus es repartit entre doas zònas geolinguisticas diferentas : lo domeni de l’occitan gascon per lo Bearn, lo Marsan, lo Gavardan e lo lengadocian per la màger part del Comtat de Fois e las possessions albigesas.

L’occitan, lenga de l’administracion febusiana

Gaston Fèbus exerçís son poder en lenga occitana, coma n’atèstan los fòrça nombroses actes administratius e juridics redigits en occitan d’aquel temps. L’emplec de la lenga occitana, per un prince que mestreja perfièchament lo latin e lo francés, emai se sembla natural, es pas innocent. D'efièch, l’emplec de la lenga vernaculara que se parla a l’epòca sus sas tèrras li permet de s’adreiçar dirèctament e d’un biais comprensible a l’ensems de la populacion qu’administra, emai per la part non letrada que mestreja pas que las variantas localas de la lenga occitana.

La causida de l’occitan pareis tanben coma un mejan d’afortir lo particularisme de son territòri e d’apiejar sa posicion de vertadièr sobeiran fàcia a las intencions centralizatrises del rei de França, Felip IV de Valés.

Respectuós de las tradicions juridicas e legislativas del territòri que dirigís, Gaston Fèbus emplega los quadres administratius ja en plaça. Emplega subretot los fòrs presents en Bearn, recuèlhs de dreches e privilègis accordats localament. Aquestes tèxtes legislatius, que constituisson lo sòcle de la vida sociala e regissan dempuèi la fin de l’an mil los rapòrts entre las personas, vertadièrs contractes feudals, son redigits dins la lenga de las comunautats que los an produch : l’occitan. Quand los completarà, lo comte de Fois-Bearn emplegarà de segur l’occitan, coma es lo cas per la màger part dels actes administratius e juridics redigits del temps qu’exercís son poder.

Los fors de Bearn

Los fòrs son las primièras leis bearnesas que constituisson un dels primièrs exemples de justícia e de democracia locala del reiaume. Primièrs documents escriches en lenga bearnesa, an per tòca d’establir los dreches dels ciutadans. Los Fòrs pòdon èsser raprochats de las cartas de franquesas de totas las grandas vilas occitanas. Fasián ofici tant de règlaments politics qu’economics en organizant lo comèrci e la vida pastorala e agricòla. Limitavan los poders del vescomte e dels senhors qu’èran pas en dessús de las leis e garantissián un minimum de dreches individuals.

Primièrs tèxtes de drech escrich occitan, los Fòrs e costumas de Bearn, son los primièrs libres estampats a Pau e en occitan en 1552. Alara que 13 ans mai d’ora, Francés Ier impausava lo francés dins los tèxtes de drech per l’ordenança de Villers-Cotterêts, Enric II de Navarra insistís amb aqueste tèxt sus los particularismes e sus l’autonomia de son poder. Confirmats en 1620 pendent l’annexion definitiva de Bearn a la corona de França, los Fòrs e Costumas seràn pas abrogats qu’a la Revolucion francesa.

De l’Ars Nova a l’Ars Subtilior en passant pels trobadors : Gaston Fèbus e l’art musical.

Aiçò es la passion musicala del comte Gaston Fèbus

La tradicion a fach de Fèbus un prince saberut, amorós de letras e de musica. Mantuns cronicaires de l’epòca an descrich l’ufan, l’opuléncia e l’efervescéncia culturala que regnan en aquel temps a la cort del comte de Fois-Bearn. Sa correspondéncia nos apren que la cort de Gaston Fèbus es presada dins Euròpa tota, en estrecha ligason amb la cort papala d’Avinhon e la cort d’Aragon. Gaston Fèbus es doncas un dels actors de la difusion de las produccions culturalas miegjornalas, d’expression tant francesa coma occitana.

La correspondéncia e los libres de compte del comtat de Fois-Bearn servats a l’ora d’ara atèstan de la preséncia de musicians a la cort de Gaston Fèbus tant coma de la lor circulacion entre las corts europèas. Se sap que Fèbus embaucha de joglars venguts de Nòrd d’Alemanha e fa circular de musicians entre son comtat e las corts d’Aragon e d’Avinhon que son en aquel temps de centres de desvolopament de novèls corrents musicals : l’Ars Nova e l’Ars Subtilior.

Se la cort del comte de Fois-Bearn s’instituís coma lo crusòl d’aquel novèl art polifonic, doblida pas pr’aquò l’art trobadorenc, qu’es al sègle XIV en plena descasença. Tornamai, los libres de comptes nos ensenhan que Gaston Fèbus fa venir a sa cort de trobadors tradicionals de lenga d’òc mas qu’espleita tanben aqueste eiretatge musical e poetic occitan, puèi qu’una Canso presentada al Consistòri de la Gaia Sciéncia, que devendrà apuèi lo concors dels Jòcs Florals de Tolosa, forma far de l’art trobadorenc qu’utiliza los còdis de la fin’amor, li es atribuïda.

Lo manuscrit de Chantilly

Lo manuscrit dich de Chantilly (ms. 564 de la Bibliothèque du Château de Chantilly) es una de las tres sorsas que servam uèi de l’Ars Subtilior. Aquel codèx del sègle XV ten dins sa totalitat 112 pèças (que solament 32 son anonimas) de compositors, en màger part franceses, demest los mai representatius d’aquela nòva escòla musicala. Gaston Fèbus, s’es pas compositor apareis pasmens en bona plaça dins aquel recuèlh : 5 pèças en tot li son dedicadas e es citat dins una seisena composicion.

Es lo personatge mai citat e mai present dins l’ensems de las composicions musicalas que fòrman lo Manuscrit de Chantilly, pròva de sa granda influéncia dins lo mitan musical d’aquel temps. Aqueles dedicadisses pòdon aparéisser coma de marcas de gratitud e mòstran la generositat que ne podiá far pròva lo comte amb los musicians, e de son accion de mecenatge. Autre element interessant que participa a la construccion d’una legenda daurada del Prince dels Pirenèus, la màger part de las pèças dedicadas a Fèbus fan explicitament referéncia a la legenda arturiana o als grands personatges de l’Antiquitat e restacan dirèctament lo comte de Fois-Bearn a aqueles personatges legendaris.

Fèbus mecèna e òme de letras : exploracion de sa bibliotèca

Se sap per lo recit de Jean Froissart que Fèbus a la passion dels libres : n’a, ne fa faire e se’n fa prestar.

Del temps que l’edat d’aur de la literatura occitana, lo de la lirica dels trobadors dels sègles XII e XIII, es pas mai qu’un remembre entretengut per de « pseudotrobadors » acampats a l’entorn del Consistòri del gai saber de Tolosa, la granda cort pirenenca jòga un ròtle cultural important per l’escrich occitan e li permet de se desplegar dins de domenis qu’èran fins a aquel moment en granda part reservats al latin, los de la sciéncia e de la difusion dels sabers. Son coneguts dos recuèlhs importants tradusits en occitan per los comtes de Fois-Bearn al sègle XIV e qu’an apartengut a Gaston Fèbus : l’Elucidari e La Cirurgia d’Albucasis. L’existéncia d’aquestas doas òbras subrebèlas a entretengut lo mite d’una granda bibliotèca occitana constituida per Gaston Fèbus.

A l’ora d’ara se sèrva pas cap d’inventari que permeta de conéisser la composicion exacta de la bibliotèca de Gaston Fèbus. Pr’aquò, los inventaris de la bibliotèca d’Enric II de Navarra, eiretièr dels Fois-Bearn, establits en 1519 e 1533, nos permeton d’emetre d’ipotèsis sus los libres possedits per Gaston Fèbus : recuèlhs de cançons, romans cavalieroses e arturians (Lancelot du Lac, Aimeri de Narbonne) e tèxtes de l’Antiquitat latina (còdi de Justinian, òbras de Tite-Livi). Se sap tanben gràcia a la correspondéncia del comte de Fois-Bearn que fa circular d’obratges per los far copiar ; escriu per exemple a Violant de Bar, reina d’Aragon per demandar de nòvas d’un exemplari de poesias de Guillaume de Machaut que li aviá prestat. En escambi, la reina li prèsta una traduccion en lenga vulgara d’un tractat d’Avicèna.

L’estudi de la bibliotèca de Fèbus nos permet de véser que s’interèssa a totes los domenis que cobrís l’escritura al sègle XIV : los tèxtes de l’Antiquitat latina, las poesias e cançons dels compositors contemporanèus, la literatura arturianna e cavalierosa e los tractats scientifics que tòrnan dins l’efervescéncia culturala del sègle XIV. Per aquesta part de sa bibliotèca, los tèxtes scientifics èran tradusits en occitan, la lenga de cada jorn del comte, emai s’a una mestresa perfiècha del francés e del latin.

Fèbus autor del Livre de Chasse e del Livre des Oraisons

Lo prince sabent, passaire de sabers

Afogat d’arts, abramat de coneissença e de sabers, Gaston Fèbus es lo sol prince de son epòca que siá autor. Conegut coma poèta per la composicion d’una Canso, s’illustra tanben dins los domenis de la literatura scientifica e religiosa en se plaçant alara non pas coma destinatari mas coma passaire de saber.

Lo comte de Fois-Bearn, en amator de venariá, s’inscriu amb la redaccion de son Livre de chasse dins la tendéncia contemporanèa dels tractats de caça que mesclan sabers tecnics e discors moral. Redigit entre 1387 e 1389, son obratge demòra lo que se remarquèt mai a l’epòca, 44 còpias manuscritas que d’unas ricament enluminadas son servadas uèi encara. Gaston Fèbus s’i fa conselhièr, metent a profièch sa longa experiéncia de caçaire per la transmetre al legeire. Per lo Livre de chasse, es de remarcar que Fèbus causís lo francés. Senhor d’una cort occitanofòna, proprietari - e benlèu comanditari - de traduccions occitanas per sa bibliotèca, lo comte de Fois ratifica pasmens l’inscripcion de sa cort dins un environament elitari d’expression francesa.

En 1380, Gaston Fèbus que vielhís e qu’es marcat per la mòrt de son filh - que l’auriá assassinat el-meteis - compausa un obratge de pietat, en latin, lenga de la religion : lo Livre des Oraisons. Compausat de 37 pregàrias, son autor s’adreça dirèctament a Dieu per li demandar de salvar sas creaturas, puèi qu’es responsable de lors marridas coma de lors bonas accions.

L’interés del comte de Fois per la musica, la constitucion de sa bibliotèca e sos escriches rebaton l’imatge d’un prince segurament saberut e cultivat, desirós de conéisser totjorn las darrièras innovacions e los movements de pensada, comunicant amb l’ensems de las corts europèas per assegurar la circulacion d’aquelas innovacions culturalas. Per tant, lo comte de Fois-Bearn sembla complètament en presa amb l’eiretatge cultural occitan, que n’assegura la promocion e l’espandiment, tant per sa produccion escricha coma per sas accions de mecenatge.

La Cirurgia : de l’arab a l’occitan.

Aiçò es lo tractat de cirurgia del medecin Abu Al-Qasim

La Cirurgia d’Albucasis es un tèxte escrich per Abu Al-Qasim tanben conegut jol nom d’Aboulcassis en Occident ou Abulcassis/Albucasis o encara Alsaharavius (son nom arab es Khalaf ibn Abbas Al-Zahrawi). Es extracha d’una òbra màger, Al-Tasrif, redigida pròche de l’an Mil. S’agís d’una enciclopèdia medicala en trenta volums que sa darrièra partida es completament dedicada a la cirurgia. Es tradusida pel primièr còp en latin per un intellectual italian, Guiraud de Cremona (1114-1187). Coneis apuèi, entre 1497 e 1544, al mens dètz edicions dins aquela lenga. Aquel libre ten tanben la representacion d’instruments cirurgicals, per màger part inventats per Al-Quasim, e fai part de las representacions mai ancianas de l’istòria de la medecina. Es dempuèi lo latin qu’es estada tradusida la version occitana de la Cirurgia. La paternitat de la comanda d’aquela traduccion de la segonda mitat del sègle XIV es atribuida a Gaston Fèbus en causa de la preséncia sul primièr fulhet del blason del comte de Fois-Bearn mas tanben de sa devisa « Febus avant ».

Es lo darrièr volum del Al-Tasrif, mai que mai centrat sus la cirurgia que coneis lo succès mai grand. Se uèi son repertoriadas sonque de traduccions manuscritas occitana e latinas, mantunas edicions estampadas espeliràn apuèi subretot en francés, ebrèu, anglés… mas tanben occitan. Al-Tasrif met en abans la question del rapòrt entre aquel que suènha/aquel qu’es sonhat, e de l’interés d’un bon diagnostic dels mals. Per tal d’illustrar son prepaus, l’autor apond d’esquèmas explicatius basats sus sas pròprias recèrcas e diseccions, çò que constituís per l’epòca, un metòde novèl.

Aquel obratge soma coneis tre sa redaccion un succès important en arab, abans de faire l’objècte d’una traduccion latina al sègle XII, çò que favorizèt sa difusion. Es d’aquel biais lèu considerat coma una lectura fondamentala de son temps en matèria de medecina e aquò fins a la fin de la Renaissença. Al sègle XV per exemple, lo cirurgian francés Guy de Chauliac cita gaireben dos cents còps l’autor cordoan dins los sieus escriches. Texte preciós, es dins la bibliotèca de la prestigiosa facultat de medecina de Montpelhièr, una de las mai ancianas en França, qu’es uèi conservat lo sol manuscrit occitan conegut e una de las doas versions latinas.

Es doncas un document prestigíos e fondamental que se vei tradusit per la cort de Gaston Fèbus, aumentant atal lo prestigi e la renomada culturala d’aquela darrièra.

La cort de Gaston Fèbus e la literatura scientifica en occitan

La cort de Gaston Fèbus es a l’iniciativa de la traduccion occitana d’un nombre important de tèxtes fondamentals de son temps. Aquò per insistir a l’encòp sus son especificitat culturala e linguistica mas tanben politica. Fàcia a lors vesins poderoses, los reis de França e d’Anglatèrra, los senhors de Fois-Bearn menan una politica d’autonomia intensa, dins lo contèxte de la guèrra anglo-francesa.

La cort de Fèbus deven alara mercés a aquel procediment un luòc fòrça important de la cultura occitana, vertadièr motor de la literatura scientifica qu’es a se desvolopar d’a fons dins de nombrosas corts europencas, una de las mai reputadas se situís a Toledo, luòc de redaccion e de traduccion del manuscrit latin original.

L'Elucidari e la difusion dels sabers en lenga vernaculària

Un « libre de totas las causas » per l’educacion del jove comte

L’Elucidari, o Elucidari de las proprietatz de totas res naturals, es la traduccion occitana del De proprietatibus rerum de Bertomiu l’Anglés, franciscan natiu d’Anglatèrra qu’estudièt la teologia a París abans de se’n anar en Alemanha.

La còpia occitana d’aquel manuscrit es comandada per la cort de Bearn alara que lo jove comte, futur Gaston Fèbus, a pas qu’un desenat d’ans. Es probablament la maire del jove comte, Alienòr de Comenge, alara cargada d’assegurar una quasi regéncia dempuèi la mòrt de Gaston II en 1343, qu’es la comanditària d’aquesta traduccion. Tanben, la preséncia a la debuta del manuscrit d’un poèma dedicat al jove prince e que lo met en scèna laissa pensar qu’aquel tèxte deviá participar a l’educacion del jove comte e lo preparar a l’exercici del poder.

Excepcion facha del poèma dedicat al jove Gaston de Fois que lo precedís, la traduccion occitana de l’Elucidari es una compilacion del caractèr enciclopedic de l’ensems de las coneissenças jutjadas essencialas al sègle XIV. En 295 fulhets, l’Elucidari propausa una ierarquizacion de las « res » (comprendre « elements de la Creacion ») dempuèi Dieu e los àngels fins als animals e las colors sens oblidar los èssers umans. Cada entrada propausa la denominacion de las causas e lor etimologia (sovent aproximativa, de còps incorrècta), puèi indica los elements que las compausan.

A mira didactica, l’Elucidari es precedit d’una taula que repren los primièrs mots de cada definicion classats alfabeticament e que remanda a la pagina correspondenta ; se conclutz tanben per un indèx que repren aquel sistèma mas que fa referéncia als noms que designan las « res » materialas. Çaquelà, aquel sistèma recampa pas la totalitat de las definicions abordadas per lo tractat.

Una tièra de preparacions medicalas que suènhan los mals corrents de la vida de cada jorn es tanben presenta dins lo manuscrit.

La difusion del sabers en lenga vernaculara

Contràriament a l’autre grand manuscrit comandat per la cort dels comtes de Fois, la Cirurgia d’Albucasis, lo De proprietatibus rerum que n’es eissit l’Elucidari coneis un nombre important de traduccions manuscritas dins mai d’una lenga d’Euròpa coma lo francés, l’anglés, lo neerlandés o l’italian, çò que testimònia de l’interés important que ten lo saber dins las corts europèas del sègle XIV.

Es d’alhors plan sovent del latin qu’es tradusida la màger part dels tèxtes qu’ensajan de recampar lo saber de totas las originas. D'aquel temps la predominança del latin es deguda a l’importància moderada de las lengas vernacularas en defòra de lors zònas d’emplec originalas mas tanben a l’instruccion donada mai que mai dins d’universitats teologicas ont la lenga d’ensenhament es lo latin. Es sonque après los sègles XV e XVI, degut a la poténcia e a l’importància creissenta de mai d’una nacion europèa, que las lengas vernacularas començan de remplaçar lo latin. Tròban tanben dins l’estampariá naissenta un vector de difusion plan mens car que las còpias manuscritas.

Las cançons occitanas de Fèbus?

Lo cançonièr nomat Cançoner Gil (Cançonièr Gil en catalan), conservat a la Bibliotèca de Catalonha jos la quòta ms. 146, conten als f. 118v e 119r una « canso », sens melodia, titolada Canso de mossen Gasto comte de foix per]la qual gazaynet la joya a tholoza. Aquela cançon s’inscriu per son estructura dins la tradicion mai pura de l’escòla literària de Tolosa del sègle XIV regida per lo Consistòri del Gai Saber, mai anciana companhiá literària de França. Aquela cançon es compausada de cinq estròfas de uèch vèrses, apeladas « coblas », seguida d’una « tornada » e imita las cançons d’amor cortés dels trobadors.

Se lo tèxte del manuscrit atribuís aquela cançon a un Gasto, un dobte demòra per çò que concernís l’exactitud de l’atribucion. La cançon poiriá autant èsser escricha per lo paire de Fèbus, Gaston II. Mas, Fèbus demòra per lo sègle XIV lo depositari de la lirica dels trobadors, movement acabat, remplaçat per los menestrèls venguts d’Euròpa del Nòrd mas tanben per d’autors italians fòrça prestigioses coma Petrarca per exemple. Pasmens, se Fèbus fai mòstra de son estacament important a la lirica dels trobadors pendent son regne, a pas qu’entre nòu e vint ans quand aquel recuèlh manuscrit es escrich, çò que nos fariá considerar aquela cançon coma una òbra de joinessa demorada sens senguida. Cap d’especialista de la literatura occitana de l’Edat Mejana atribuiguèt pel moment aquela cançon a Gaston Fèbus.

Es tanben estada atribuida a Gaston de Fois, pendent los sègles XIX e XX, la paternitat de l’imne occitan Se canta (de còps dich Aquelas montanhas). Aquela atribucion sembla encara mens fondada. Se la tematica de la cançon, un amor de luènh, pareis compatibla amb un contèxte de creacion d’imitacion trobadoresca, la melodia, la lenga e lo ritme laissan pensar a una composicion modèrna. Se pòt pasmens envisatjar qu’una òbra de Gaston Fèbus aja poscut servir d’inspiracion a la cançon tala coma es coneguda uèi.

Lo mite Gaston Fèbus

Long de sa vida, Gaston III de Fois-Bearn s’emplega a se fargar un imatge de prince omnipotent. Per aquò far, se servís del mecenat e de l’ufan de sa cort e s’autreja per exemple l’escais Fèbus que fa referéncia a l’astre solar. A l’Edat Mejana, es un dels princes que sabon esplechar aqueste imatge a fin d’afortir son independéncia e son influéncia sus las grandas corts europèas.

Sa cort atrai los personatges mai influents de son epòca : los musicians son nombroses que lausan dins lors composicions la persona de Gaston Fèbus coma sa poténcia. Demest totas las personas que se presentan a sa cort, lo mai conegut e lo mai emblematic es Jean Froissart, que fa partida dels autors que nos an daissat lo mai de detalhs sus la vida del comte de Fois-Bearn dins sas Chroniques.

Jean Froissart e la construccion del mite de Fèbus

Nascut a Valencianas a l’entorn de 1337, Jean Froissart es un poèta e romancièr (otra fòrça rondèls, baladas e virelais, es tanben l’autor del darrièr grand roman arturian, Meliador) que viu jos la proteccion dels comtes d’Enaut. Demòra un temps a la cort de Londres, alprèp de Filipa, filha del comte d’Enaut e esposa d’Edoard III d’Anglatèrra. A la mòrt de Filippa, tòrna en França e comença la redaccion de sas Chroniques, tanben apeladas Chroniques de France, d’Angleterre et des pays voisins.

Dins sas Chroniques, quatre libres redigits entre 1370 e 1400, Froissart s’acontenta primièr de compilar las cronicas qu’existisson ja, puèi, coma un vertadièr reportaire, percorrís las corts europèas e conta çò que vei, çò qu’ausís, va fins a interrogar los princes, senhors e cavalièrs que rescontra. Mai de cent manuscrits nos son pervenguts, çò qu’atèsta de la capitada de l’obratge. Froissart decidís en 1388, temps de patz dins las províncias de Nòrd ont demòra, de se n’anar en Bearn per s’entresenhar sus plaça dels afars politics que brandissan las províncias de Sud. Lo libre III de las Chroniques es doncas complètament dedicat a son Voyage en Béarn pendent lo qual rescontra lo comte de Fois-Bearn alprèp de qual demòra.

Jean Froissart fa un retrach elogiós e idealizat de Gaston Fèbus emai se s’i trapan de zònas d’ombra. Descriu un prince saberut omnipotent, escasença pel cronicaire de l’integrar dins la galariá de retraches dels potents d’Euròpa que farga long de son obratge. Gaston Fèbus i encarna l’ideal cavalierós, enartat en prince modèl en regard dels autres princes de son temps.

Lo mite Fèbus al sègle XIX

Aiçò es la legenda modèrna de Gaston Fèbus

Al sègle XIX, amb lo desvolopament de las escòlas felibrencas e de la defensa de la lenga occitana, lo mite fargat a l’entorn de Gaston Fèbus es recuperat, probablament dins l’encastre de l’imaginari romantic qu’espelís en aquel temps. Una part dels intellectuals e erudits començan de bastir una legenda a l’entorn de las figuras occitanas. Es atal que son atribuïdas la creacion de las corts d’amor e las debutas d’una forma de democracia contemporanèa a la « civilizacion occitana ». Gaston Fèbus es pas en rèsta, qu’es vist coma lo prince mai esclairat e letrat de son temps, darrièr vestigi d’aquesta civilizacion qu’es a mand de desaparéisser, gaireben un sègle aprèp la Crosada contra los Albigeses.

Es tanben conegut dins l’esperit popular coma autor del cant Aquelas Montanhas ou Se Canta, considerat a l’ora d’ara coma l’imne occitan, emai se cap de sorsa o prova pas. Es probablament puslèu per de rasons d’estacament cultural e linguistic a una tèrra occitanofòna que Gaston Fèbus foguèt causit coma ancessor prestigiós e federator.

Amai, es aqueste eiretatge tant politic coma cultural que reivindica l’escòla felibrenca bearnesa que, tre sa fondacion en 1896, causís lo nom d’Escole Gastou Febus, atal plaçada jol naut patronatge del comte de Fois-Bearn.

Miquèu Camelat e lo mite Fébus

Miquèu Camelat (1871-1962), autor de poesias e de pèças de teatre en gascon, publica la primièra edicion de sa pèça Gaston Febus en 1914, decidís puèi de la tornar escriure tota e una segonda edicion pareis en 1936. La pèça met en scèna Fèbus lo jorn de sa mòrt, al centre d’una conspiracion per recuperar lo poder. Camelat presenta un Fèbus a mand de perdre lo sen, repudiant sa mestressa per esposar la “Dauna d’Aqueras Montanhas” e fondar un novèl linhatge. Fin finala decidís de far tornar sa mestressa per l’enauçar al reng de comtessa. Ivan, filh bastard del comte e Coarasa, sosten del nebot de Fèbus, que crentan per lor plaça e influéncia, desiran s’emparar del poder e empoisonar lo comte per lo suprimir.

L’òbra de Camelat es bastida a l’entorn de las circonstàncias de la mòrt de Fèbus e dels nombroses enjòcs que l’environan. Aqueles enjòcs son a l’encòp politics (la possibla bastison d’un Estat), personals (l’astrada dels personatges que l’environan) e culturals (la fin possibla d’un art de viure e de governar). Camelat trabalha sul mite de Fèbus, en s’apuejant sus la realitat istorica : recupèra los traches caracteristics de la carrièra e de la personalitat del comte tal coma son generalament coneguts dels istorians e los combina amb los mites fargats a l’entorn de la figura de Fèbus. En explorant lo personatge de Fèbus, Camelat faguèt mai que metre en scèna un eròi de l’istòria de Gasconha, envestiguèt un simbòl, a fin de l’inscriure dins d’enjòcs mai contemporanèus.

Crèdits e mercejaments

Fach en l’an dos mil quinze en la Bibliotèca occitana

Aurélien Bertrand, Archius e manuscrits.

Marion Ficat, responsabla del pòl Salvagarda e valorizacion del Patrimòni.

Gilles Bancarel, departament Fons ancians.

Noëmie Eyraud, pòl Salvagarda e valorizacion del Patrimòni.

Benjamin Assié, conservator.

Mercejaments a Josiana Ubaud per sa relectura atentiva.

Mencions legalas

Los tèxtes d'aquela mòstra son disponibles jos licéncia Creative Commons :

Licence Creative Commons Licence Creative Commons Attribution 4.0 International.

Per tota utilizacion d'imatges, contactar lo CIRDÒC

Infò

Una version fisica d'aquela mòstra es disponibla au prèst a gratis dins l'encastre de l'ofèrta de servicis del CIRDÒC a las collectivitats e a las associacions

Per mai d'informacions sus las condicions de prèst, nos podètz contactar au 04.67.11.85.10 o per mail a : secretariat@cirdoc.fr