Enciclopèdia

Immatériel : Personalitats, òbras, luòcs, expressions e practicas vivas : partissètz a la descobèrta de las riquesas del patrimòni gràcias a las fichas de l'Enciclopèdia del patrimòni cultural occitan
Licéncia Licence Ouverte
Carnaval
Auteur : CIRDÒC-Mediatèca occitana
Editeur : CIRDÒC-Mediatèca occitana
Sujet : Carnavals
Source :
Type de document : text
Langue : fre
oci
Format : text/html
Droits : © CIRDÒC-Mediatèca occitana
Réutilisation : Licence ouverte
Permalien : http://www.purl.org/occitanica/451
Mise à jour de la notice : 2018-02-27 Perrine Alsina


Embed

Copy the code below into your web page

Carnaval [Practica festiva]

Lo carnaval es un ensem festiu de practicas e de rites populars que celèbran lo passatge d'una sason a una autra e lo reviscòl de la natura. Es tanben, e subretot, un periòde de contestacions e de remesa en question de l'òrdre establit dins la societat que lo practica. Dobrís una parentèsi dins la quala desbòrdaments, daissar-anar e transgressions son tolerats per las autoritats.

1/ La practica a l'ora d'ara

Darrièr lo tèrme « carnaval » se tròba tot un ensem de practicas vivas dins lo mond tot. Sas fòrmas evoluisson d'una region a l'autra, mas tanben d'una epòca a l'autra, en foncion de las tensions intèrnas e politicas que ne son lo contèxte. Si los traches generals son conservats, los principis de la fèsta son sovent represes e adaptats a las realitats localas, en passar alara al travèrs del prisme d'una cultura e d'una lenga. Los carnavals occitans, presentan de nombroses traches comuns als carnavals del Nòrd de França e del demai d'Euròpa. S'inscrivon dins lo cicle de las festivitats popularas entre Nadal e Quaresma en marcar simbolicament la fin de l'ivèrn. Lor data e lor durada vàrian segon las epòcas e las regions (Epifania, 2 de febrièr, 3 de febrièr, etc.). Precedisson generalament lo periòde de Quaresma, dins un jòc d'oposicion entre desbòrdaments e peniténcias, gras e magre, etc. Pendent carnaval, las inversions de totas menas (de sèxes, de classas, quitament d'espècia), lo pòrt de la masca e autres travestiments envasisson l'espaci public. Aquesta practica comunautària possedís pasmens de règlas, de commemoracions e de rites que li son pròpris. Al dintre del cortègi se retròban un grand nombre de personatges a l'entorn de la figura-clau de Carnaval, coma los òmes salvatges e los jutjaments de cocuts (assoadas, o asinadas). Pòrtan principalament e tradicionalament de noms occitans que remandan frequentament a lor foncion al dintre del cortègi. Carnaval el meteis es afiblat de diferents noms en foncion dels luòcs coma per exemple « Bourrache Ier roi des buveurs » (a Canet-d'Aude en 1955), « Sent Pançard » dins lo sud de la Gasconha, o encara « Caramentrant » en Provença. Lo temps de la fèsta s'acaba d'un biais invariable pel jutjament del Rei Carnaval, tengut collectivament e encara sovent escrit e interpretat en occitan, e son immolacion. Aqueles jutjaments constituisson un moment-clau de las fèstas, e una de las sorsas principalas d'inquietuds de las autoritats en plaça. D'efècte, servisson de tribuna per la populacion, que pòt aital exprimir son malcontentament. Carnaval es acusat de totes los mals patits, de los malurs traversats al cors de l'annada passada. Festejat, adorat fins ara pels participants, Carnaval ven alara lo boc-emissari sul qual se devèrsan totas las frustracions.

2/ Aprendissatge e transmission

Lo temps de carnaval, la fèsta, la licéncia, lo daissar-anar dins l'espaci public son tolerats, incluses las mascas e autres travestiments. Per aquestes atributs los Òmes explòran lor part animala. Òmes salvatges, palhassas, petaçons, orses, son aitant de costumes frequents dins los cortègis occitans. Las mascas de carnaval i apondon l'anonimat e accentuan l'aspècte grotesc. Temps de remesa en causa e d'inversion, carnaval consèrva encara sas originas paganas e sa foncion sociala al travèrs d'aquestas practicas divèrsas, qu'an perdut pasmens un pauc de lor dimension simbolica. Cançons e danças en occitan venon ritmar las festivitats de carnaval : « Dimars gras qu'a nau porcàs », « Adieu paure carnaval », « Carnaval es arribat », « Joan petit », o la dança dels bufadors. Aquestas presentan una cèrta recurréncia sul territòri occitan tot long del periòde de carnaval. Per exemple la cançon « Adieu paure Carnaval » acompanha lo rei de las festivitats per son darrièr viatge. Las danças propausadas son sovent satiricas, de còps que i a licenciosas, meton frequentament en scèna de parelhs, e principalament de jovents. Un grand nombre de danças se son aital desenvolopadas a l'entorn de las festivitats de carnaval, qualques còps especificas a una region, e s'apiejant sus de fòrmas pre-existentas o en creant de novèlas. Los jutjaments, fictius, adaptats de fèstas en fèstas, redigits tradicionalament en occitan en amont de lor interpretacion, constituisson una tribuna per la populacion que pòt aital exprimir son malcontentament. Pastoralas, jutjaments, e cortègis son interessants d'un punt de vista cultural e patrimonial per diferents aspèctes (evolucion de la lenga a diferentas epòcas, mesa en scèna de personatges tirats del folclòre e de mites locals...) que son aitant de testimoniatges d'especificitats de carnaval en Occitània. Repetits d'annada en annada, los tèxtes, particularament dins lo cas dels jutjaments, son adaptats al contèxte particular, politic e economic, de l'annada de lor redaccion. Los tèxtes de carnaval, notadament aqueles dels jutjaments, son conservats, represes e adaptats d'una annada sus l'autra segon lo contèxte politic e economic de l'annada. Constituisson doncas de vertadièras sorsas de coneissença.

3/ Istoric

Pauc de certesas existisson sus las originas realas de carnaval. De per sas caracteristicas (celebracion del passatge d'una sason a l'autra, las inversions, lo daissar-anar tolerat per las autoritats etc.) d'unes autors o comparan a las Saturnalas romanas, fèstas que se debanavan en decembre pendent las qualas los esclaus prenián la plaça de lors mèstres. D'un autre costat, l'istoriana Anne Lombard-Jourdan explòra la pista gallesa del dieu Kernunnos, en relevar notadament l'existéncia d'un mite ancian que met a l'onor la figura simbolica del cèrvi, que pèrd sas banas al mes de febrièr per las melhor renovelar en un ramatge mai polit. La quita etimologia del tèrme « carnaval » demòra uèi encara sorsa de questionament. Se'n pòt trobar de traças en França tre 1268, jos la fòrma de quarnivalle. Es pas qu'a las environas del sègle XVI, qu'aquesta expression, frucha de la tradicion orala, pren la fòrma que li coneissèm a l'ora d'ara. Sovent citada, sembla que la pista latina que fa de carnaval lo derivat de carnelevare (mot latin format de carne, « carn » e levare, « levar, traire », que significa literalament dintrar en quaresma) siá la frucha d'una construccion posteriora al sègle X, data admesa d'un biais comun per son aparicion. En fargar una etimologia en rapòrt amb Quaresma, la Glèisa enterinava aital son intencion de recuperar una ceremonia pagana, en la plaçar jos la dependéncia de Quaresma. Los desbòrdaments qu'acompanhan las festivitats de carnaval foguèron lèu una sorsa d'inquietud per las autoritats, tan religiosas coma civilas, que vesián en elas de riscas potencialas per lor autoritat. Temptèron d'o frenar fauta de poder suprimir una fèsta tan populara, e foguèron progressivament juntas per l'Estat que vegèt dins los cortègis e jutjaments de Carnaval, un vertadièr dangièr. Al virar de la Renaissença, aquestes prenon efectivament un torn mai politic e los incidents se multiplican (Sarlat, 1574, Romans, 1580), entrainant la reaccion de las autoritats. Aital al sègle XVI de decrets nombroses son edictats que limitan las libertats autres còps acordadas pendent aqueste periòde. Los sègles XVII e XVIII accentuan la part de revòlta contenguda dins lo lengatge carnavalesc que noirís en retorn una mesfisança totjorn mai granda dels poders politics. Ne serà aital al cors dels sègles seguents, sens, pasmens, jamai metre a bas completament las festivitats de carnaval. Aital, malgrat las atentas politicas, e malgrat la parentèsi de conflictes armats de 1914-1918 e de 1939-1945, carnaval retròba al l'endeman de la Segonda Guèrra mondiala, un segond buf, e constituís a l'ora d'ara encara un temps fòrt a la velha de la prima. Las annadas 60-70, reconcílian la fèsta e la politica e uèi encara, lo teatre occitan contemporanèu posa una part de son inspiracion dins las fòrmas tradicionalas de carnaval.

4/ Salvagarda

Lo carnaval es una practica plan viva, en Occitània coma dins lo demai del monde, qu'evoluís segon las epòcas e los luòcs de sa practica. Tòrna inventar de contunh sas fòrmas en s'apiejar sus un eiretatge que li es pròpri, e que s'adapta a la societat dins la quala se desenvolopa, tal un miralh desformant de la societat. Demòra un temps a part, una parentèsi de daissar-anar e de fèsta a la sortida de l'ivèrn. A l'ora d'ara d'unes carnavals, entre autres occitans, son inscrits a l'Inventari del Patrimòni cultural immaterial en França.

5/ Actors de la practica

Se carnaval demòra una fèsta populara es uèi sovent organizat e encadrat per d'associacions localas coma los comitats de las fèstas per exemple o tanben las escòlas. En domeni occitan lo movement de las escòlas Calandretas es tanben un actor màger dels carnavals occitans novèls. Enfin dins d'unas ciutats, coma a Limós, existís una entitat especifica en carga de l'organizacion del carnaval.

Sources et références :

Catalogues d'exposition :

[Exposition. Paris, Centre Georges Pompidou. 1984]. Carnavals et fêtes d'hiver. Paris : Bibliothèque Publique d'Information, 1984. (COTE CIRDOC: CAE 197 ).

[Exposition. Bordeaux, Musée d'Aquitaine. 1982]. Carnaval es arribat! Carnavals en Aquitaine. Bordeaux : Musée d'Aquitaine, 1982. (COTE CIRDOC: 394.25 CAR).

[Exposition. Nice, Palais Lascaris, 1984]. Fêtes et traditions carnavalesques : Pays Niçois, Provence, Alpes du Sud, Piémont. Nice : Direction des Musées de Nice, 1984. (COTE CIRDOC: 394,25 FET).

Ouvrages généraux :

ABADIE, Jacques. Carnaval en Bearn e en Gasconha. Orthez : Per Noste, 1987. ISBN 2-86866-010-X. (COTE CIRDOC : 394.25 ABA).

CARO-BAROJA, Julio. Le Carnaval. Paris : Gallimard, 1979. ISBN 2-07-029673-3. (COTE CIRDOC : 394.25 CAR).

ES CANHOLIS. Carnaval Luchon : historique, témoignage, chants, danses, musique. S.l. : Es Canholis, 1980?-1990?. (COTE CIRDOC : CBC 110-1).

F.O.L. Carnaval en Vaucluse. S.l. :  Institut d'Estudis Occitans du Vaucluse, 1983? (COTE CIRDOC : CBC 472).

FABRE, Daniel. La fête en Languedoc : le carnaval aujourd'hui. Toulouse : Privat, 1990. ISBN 2-7089-9025-X. (COTE CIRDOC : 394.25 FAB).

GARDY, Philippe. Théâtre et fête en pays occitan. Paris : Société d'histoire du théâtre, 1982. (COTE CIRDOC : CBB 814-15 ).

LABORDE, Jean-Baptiste. Le carnaval en Béarn : coutumes et chansons. Pau : Impr. Vignancourt, 1914. (COTE CIRDOC : CBB-414-10).

LE ROY LADURIE, Emmanuel : Le Carnaval de Romans : de la Chandeleur au mercredi des Cendres, 1579-1580. Paris : Gallimard, 1979. ISBN 2-07-028578-2 (COTE CIRDOC : CAC 4615-1).

LOMBARD-JOURDAN, Anne. Aux origines de Carnaval : un dieu gaulois ancêtre des rois de France. Paris : O.Jacob, 2005. ISBN 2-7381-1637-X. (COTE CIRDOC : 394.25 LOM ).

MAGNE, Christian. La Fête en Périgord. Tome 1, le Carnaval en Périgord. Le Bugue : P.L.B., 1992. (COTE CIRDOC: CAC 4615-1).

Quelques pièces et jugements de Carnaval :

DELMAS, Etienne. Lou proucès de Dona Gargamella, rèina dau carnaval Clapassiè de 1898. Montpellier :  impr. C. Boehm, 1898 (COTE CIRDOC : CBB 378-5 ).

VESTREPAIN, Louis. Le fouet de Carnabal. Toulouse : Typ. Laguarrigue et Dours, 1841. (COTE CIRDOC : CBA 45 ).

VESTREPAIN, Louis. Jutjomen de Capcarrat randut pel tribunal de carnabal seent a Blagnac, en 1847 ; La coucudo et Capcarrat : cansou de Blagnac pel carnabal de 1847. Toulouse : Typ. Laguarrigue et Dours, 1847. (COTE CIRDOC : CBB 335 ).

Dins la meteissa colleccion

Mont-Segur [Revue]

Mont-Segur

Archives départementales de l'Hérault, Fonds de l'ODAC, sous-fonds Jacques Bouët : collectages dans les massifs du Caroux et de l'Espinouse. [fiche d'inventaire] [Revue]

Archives départementales de l'Hérault, Fonds de l'ODAC, sous-fonds Jacques Bouët : collectages dans les massifs du Caroux et de l'Espinouse. [fiche d'inventaire]

Lo Camèl de Besièrs [Pratique festive]

Lo Camèl de Besièrs

Bogre de Carnaval / Teatre de la Carrièra [Oeuvre]

Bogre de Carnaval / Teatre de la Carrièra

Carnaval [Pratique festive]

Carnaval

CIRDÒC-Mediatèca occitana, fons Michel Cans [Pratique festive]

CIRDÒC-Mediatèca occitana, fons Michel Cans

Centre des musiques traditionnelles Rhône-Alpes, Enquêtes en Pays de Cèze [Fonds documentaire]

Centre des musiques traditionnelles Rhône-Alpes, Enquêtes en Pays de Cèze

[Oeuvre]

Le fonds d'Archives de Jusèp Sandaran Bacaria, auteur Aranais de Canejan (province de Lérida, Espagne) [Oeuvre]

Le fonds d'Archives de Jusèp Sandaran Bacaria, auteur Aranais de Canejan (province de Lérida, Espagne)

La canso de la Crozada [Oeuvre]

La canso de la Crozada

[Oeuvre]

Poètas contemporanèus : extrachs sonòrs [Oeuvre]

Poètas contemporanèus : extrachs sonòrs
Veire tota la colleccion